Theo GS.TSKH.VS Nguyễn Đình Đức, trước yêu cầu phát triển mới của đất nước, MTTQ Việt Nam cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương thức hoạt động. Trong đó, phản biện xã hội phải được thực hiện “sớm hơn, sâu hơn và có trách nhiệm hơn”, trên dẫn chứng khoa học, dữ liệu và dự báo chính sách.
Trước thềm Đại hội Đại biểu toàn quốc MTTQ Việt Nam lần thứ XI, phóng viên Báo Đại đoàn kết đã có cuộc trao đổi với GS.TSKH.VS Nguyễn Đình Đức – Uỷ viên Uỷ ban Trung ương MTTQ Việt Nam khoá X; nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Công nghệ, ĐHQGHN; Phó Chủ tịch Hội Cơ học Việt Nam; Viện sỹ Viện Hàn lâm Khoa học Tự nhiên Nga về vai trò của đội ngũ trí thức, nhà khoa học trong khối đại đoàn kết toàn dân tộc, những điểm mới của Đại hội cũng như kỳ vọng đối với MTTQ Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Phóng viên: Là đại diện tiêu biểu của đội ngũ trí thức tham gia Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, theo Giáo sư, Mặt trận cần làm gì để kết nối, phát huy hiệu quả hơn nguồn lực trí thức?
GS.TSKH.VS Nguyễn Đình Đức: Trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, đội ngũ trí thức, nhà khoa học, chuyên gia, văn nghệ sĩ, doanh nhân trí thức trong và ngoài nước là nguồn lực đặc biệt quan trọng của khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đây không chỉ là lực lượng tạo ra tri thức, công nghệ, sáng kiến mà còn có khả năng tham gia tư vấn chiến lược, phản biện chính sách và dự báo xu thế phát triển.
Muốn phát huy hiệu quả hơn nguồn lực này, trước hết Mặt trận cần có cơ chế tập hợp trí thức thực chất, thường xuyên và chuyên sâu hơn. Không chỉ dừng ở các hội nghị, hội thảo, cần hình thành các mạng lưới chuyên gia theo từng lĩnh vực như khoa học công nghệ, giáo dục, chuyển đổi số, môi trường, y tế, văn hóa, pháp luật… để tham gia tư vấn, phản biện và đề xuất giải pháp cho những vấn đề lớn của đất nước.
Thứ hai, cần xây dựng cơ chế “đặt hàng” rõ ràng đối với đội ngũ trí thức. Trí thức muốn đóng góp nhưng cần có vấn đề cụ thể, có cơ chế tiếp nhận và phản hồi. Nếu Mặt trận đặt ra các vấn đề lớn như phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đổi mới giáo dục, chuyển đổi số hay phát triển vùng sâu, vùng xa thì trí thức hoàn toàn có thể tham gia bằng các báo cáo tư vấn, khuyến nghị chính sách hay sáng kiến cộng đồng.
Thứ ba, cần chú trọng kết nối trí thức trẻ và trí thức Việt Nam ở nước ngoài. Đây là lực lượng tiếp cận nhanh với công nghệ mới và chuẩn mực quốc tế. Mặt trận có thể trở thành cầu nối để trí thức Việt Nam toàn cầu đóng góp cho đất nước thông qua các diễn đàn chuyên đề, chương trình cố vấn chính sách, hợp tác nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Trong bối cảnh Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, vai trò kết nối trí thức của Mặt trận càng trở nên quan trọng. Mặt trận cần trở thành một không gian đoàn kết mới của trí thức Việt Nam: Dân chủ, cởi mở, tôn trọng khác biệt, trọng dụng tài năng và hướng mọi đóng góp vào mục tiêu phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.
Giáo sư đánh giá thế nào về hoạt động tập hợp, hiến kế, phản biện hiện nay?
Tôi cho rằng thời gian qua, hoạt động tập hợp, hiến kế, giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận đã có nhiều đổi mới tích cực, ngày càng thể hiện rõ vai trò đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước và góp ý đối với các chủ trương, chính sách lớn.
Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển mới, hoạt động này cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn nữa. Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển với nhiều vấn đề mới như trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu, cải cách giáo dục hay phát triển công nghệ cao. Vì vậy, phản biện xã hội cần dựa nhiều hơn trên bằng chứng khoa học, dữ liệu, phân tích định lượng, so sánh quốc tế và dự báo tác động chính sách.
Theo tôi, phản biện xã hội trong giai đoạn tới cần đi theo hướng “sớm hơn, sâu hơn và có trách nhiệm hơn”. “Sớm hơn” nghĩa là chuyên gia cần được tham gia ngay từ giai đoạn hình thành chính sách. “Sâu hơn” là phản biện phải có luận cứ khoa học và đánh giá được tác động thực tiễn. “Có trách nhiệm hơn” nghĩa là phản biện không phải để phủ định mà để hoàn thiện chính sách, để gần dân và khả thi hơn.
Một điểm rất quan trọng là cần có cơ chế phản hồi sau phản biện để trí thức, nhà khoa học, chuyên gia biết ý kiến của mình được tiếp thu như thế nào. Đồng thời, Mặt trận cũng cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động hiến kế, phản biện để huy động trí tuệ xã hội thường xuyên và hiệu quả hơn.
Giáo sư đánh giá đâu là những điểm mới nổi bật của Đại hội Đại biểu toàn quốc MTTQ Việt Nam lần thứ XI? Giáo sư kỳ vọng gì vào vai trò của Mặt trận trong giai đoạn tới?
Đại hội Đại biểu toàn quốc MTTQ Việt Nam lần thứ XI diễn ra trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Điểm mới đáng chú ý là chương trình hành động nhiệm kỳ 2026–2031 đã bổ sung nội dung tham gia phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, xây dựng xã hội số và đẩy mạnh chuyển đổi số trong hệ thống Mặt trận. Điều đó cho thấy Mặt trận không chỉ làm tốt vai trò đoàn kết, vận động, giám sát, phản biện xã hội theo hướng truyền thống mà đang chuyển mình để đồng hành với những động lực phát triển mới của đất nước. Số lượng trí thức tiêu biểu tham gia Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam nhiệm kỳ này cũng nhiều hơn trước.
Tôi kỳ vọng Đại hội XI sẽ khẳng định mạnh mẽ hơn vai trò của trí thức, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trong khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đồng thời, Mặt trận sẽ có cơ chế cụ thể hơn để trí thức tham gia sâu vào các vấn đề lớn của đất nước.
Tôi tin rằng nếu phát huy tốt hơn vai trò tập hợp trí thức, khuyến khích hiến kế và nâng cao chất lượng phản biện xã hội, Mặt trận sẽ tiếp tục là trung tâm đoàn kết rộng lớn của dân tộc và góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước hùng cường, thịnh vượng vào giữa thế kỷ XXI.
Trân trọng cảm ơn Giáo sư!